Medycyna, sport, dieta

Kalendarz bywa złym doradcą przy powrocie do sportu. O tym, czy tkanka uniesie obciążenie treningowe, rozstrzygają wyniki testów funkcjonalnych, a nie liczba tygodni, które minęły od urazu.

Pierwsze doby i zmiana w postępowaniu

Schemat oparty na odpoczynku i unieruchomieniu ustąpił nowszym zaleceniom. Protokół POLICE zastąpił bezwzględny odpoczynek optymalnym obciążeniem, a jego rozwinięcie ujęte w akronimie PEACE & LOVE dzieli postępowanie na fazę pierwszych dób i fazę kolejnych tygodni. Pierwsza część obejmuje ochronę, uniesienie kończyny, powściągliwość w stosowaniu leków przeciwzapalnych, kompresję i edukację. Druga przenosi ciężar na stopniowe obciążanie, aktywność wspierającą krążenie i ćwiczenia. Zmiana nie jest kosmetyczna, ponieważ całkowite odciążenie pogarsza właściwości mechaniczne ścięgna i mięśnia, a kontrolowany bodziec mechaniczny stymuluje przebudowę kolagenu. Na tym etapie rozstrzyga się też, czy potrzebna jest diagnostyka obrazowa. Przy urazach stawu skokowego pomocne są reguły ottawskie – zestaw kryteriów klinicznych obejmujący bolesność uciskową określonych punktów kostnych oraz niemożność obciążenia kończyny, który ogranicza liczbę zbędnych zdjęć radiologicznych. Wstępna ocena obejmuje również stopień uszkodzenia. Skręcenia stawu skokowego opisuje się w trzech stopniach, od naciągnięcia więzadła po jego przerwanie, natomiast uszkodzenia mięśni porządkują klasyfikacje uwzględniające zarówno rozległość, jak i lokalizację urazu względem połączenia mięśniowo-ścięgnistego. Ta druga informacja ma znaczenie prognostyczne, ponieważ uszkodzenia obejmujące ścięgno środkowe goją się dłużej.

Etapy powrotu do aktywności

Proces rehabilitacji dzieli się zwykle na kilka faz, następujących po sobie, lecz nakładających się na siebie w czasie:

• kontrola objawów i ochrona uszkodzonej struktury,
• odzyskanie pełnego zakresu ruchu i kontroli nerwowo-mięśniowej,
• budowanie siły oraz wytrzymałości w pełnym zakresie,
• praca specyficzna dla dyscypliny: przyspieszenia, hamowanie, zmiany kierunku, elementy plyometryczne,
• powrót do rywalizacji i utrzymanie profilaktyki nawrotów.

W literaturze rozdziela się trzy momenty: powrót do uczestnictwa w ograniczonym zakresie treningu, powrót do sportu rozumiany jako pełne treningi i zawody oraz powrót do poprzedniego poziomu wyników. Rozróżnienie to bywa pomijane, a właśnie ono tłumaczy, dlaczego zawodnik trenujący bez dolegliwości nie zawsze jest gotowy do startu. Decyzja o przejściu dalej opiera się na kryteriach mierzalnych. Należą do nich symetria siły i skoczności opisywana wskaźnikiem symetrii kończyn, zwykle oczekiwanym na poziomie co najmniej dziewięćdziesięciu procent, jakość ruchu w testach obserwacyjnych, wytrzymałość oraz gotowość psychologiczna oceniana kwestionariuszami. Po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego opisano zależność, w której każdy kolejny miesiąc odroczenia powrotu do sportu, aż do dziewiątego miesiąca po operacji, wiązał się z wyraźnie niższym ryzykiem ponownego urazu.

Rola fizjoterapeuty w tym procesie

Fizjoterapia jest w Polsce samodzielnym zawodem medycznym od czasu ustawy z 2015 roku, co wiąże się z prawem wykonywania zawodu i odpowiedzialnością zawodową. W praktyce oznacza to badanie funkcjonalne, ustalanie rozpoznania fizjoterapeutycznego i prowadzenie procesu, a nie wyłącznie wykonywanie zleconych zabiegów. Podstawowym narzędziem pozostaje sterowanie obciążeniem. Terapia manualna, praca z tkankami miękkimi czy zabiegi fizykalne pełnią rolę uzupełniającą, skracającą okres dolegliwości, natomiast to progresja ćwiczeń buduje odporność tkanki na przyszłe obciążenia. Osobnym zadaniem jest profilaktyka nawrotów, ponieważ znaczna część urazów mięśni grupy kulszowo-goleniowej to powtórzenia wcześniejszego uszkodzenia. Wykorzystuje się tu ćwiczenia ekscentryczne, w których mięsień pracuje podczas wydłużania. W tendinopatii ścięgna Achillesa opisano program takich ćwiczeń wykonywanych dwa razy dziennie przez około dwanaście tygodni. Osoby szukające wsparcia po urazie sportowym znajdą je w Instytucie Zdrowia dr Boczarska-Jedynak w Oświęcimiu. Placówka prowadzi diagnostykę, neurologię, rehabilitację i badania kliniczne, a fizjoterapeuta w Oświęcimiu planuje tu postępowanie po ocenie funkcjonalnej i w porozumieniu z lekarzem prowadzącym. Zakres oraz tempo progresji ustalane są indywidualnie.